Xà sàng tử — Quả Xà sàng — She Chuang Zi

Cây sống / sinh cảnh

Dược liệu khô

MINH HỌA AI · KHÔNG DÙNG ĐỊNH DANH MẪU THẬT

蛇床子 · She Chuang Zi

Xà sàng tử · Quả Xà sàng · She Chuang Zi

Cnidium monnieri (L.) Cusson · Quả chín đã làm khô

Tên và bộ phận dùng

Xà sàng tử là quả chín của Cnidium monnieri (L.) Cusson, cây thảo một năm họ Hoa tán. Cây cao khoảng 30–80 cm; thân mọc đứng, lá xẻ lông chim hai lần hoặc chia ba, thùy cuối hẹp như dải mũi mác. Cụm hoa tán kép có nhiều tia, hoa nhỏ màu trắng; quả hình trứng thuôn, chỉ khoảng 2,5–3 mm. Cây có thể gặp ở bãi cỏ, sườn đồi, ruộng và ven đường. Dược liệu không phải rễ hay toàn cây: HKBU xác định bộ phận dùng là quả chín, thu vào hè–thu khi ngả vàng, cắt cây, đập lấy quả, loại tạp và phơi nắng. Ảnh quả phóng lớn để nhận dạng; kích thước thật chỉ vài milimét. Cây thuộc họ Hoa tán có nhiều loài gần giống; không tự hái cây hoang để làm thuốc.

Bối cảnh cổ truyền

Hồ sơ HKBU ghi vị cay, đắng, tính ấm, có độc tính nhẹ theo phân loại truyền thống; công năng được mô tả là ôn thận, táo thấp, khu phong và sát trùng/ngứa. Nguồn kể đến cách dùng cổ truyền cho một số vấn đề sinh dục-tiết niệu và ngoài da. Đây là mô tả lịch sử, không chứng minh hiệu quả điều trị vô sinh, viêm âm đạo, nấm hay eczema. Các triệu chứng vùng sinh dục cần chẩn đoán; không đặt thuốc sắc, bột hoặc chế phẩm tự làm vào âm đạo.

Bằng chứng hiện đại

HKBU liệt kê thành phần tinh dầu cùng một số hoạt tính dược lý tiền lâm sàng; các phép thử trong ống nghiệm hoặc động vật không xác nhận lợi ích ở người. Những ghi chép cũ về công thức hoặc bệnh trạng không thay cho thử nghiệm lâm sàng có đối chứng. Không suy rộng kết quả của osthole hay một chiết xuất cô đặc sang quả khô, trà tự pha hoặc dùng ngoài da. Tài liệu này dùng để học nhận dạng và cách ghi chép; không phải chỉ định chữa bệnh.

An toàn

Nguồn ghi “mild-toxic”; không tự uống, bào chế hay dùng đường âm đạo. Có thể gây kích ứng/dị ứng khi tiếp xúc; tránh mắt, niêm mạc, trẻ em và thai kỳ. Không dùng để trì hoãn khám khi đau, sốt, tiết dịch bất thường, tiểu buốt hoặc ngứa kéo dài. Hãy hỏi bác sĩ/dược sĩ trước mọi chế phẩm nếu đang điều trị, mang thai/cho con bú hoặc có bệnh nền. Tuyệt đối không nhầm quả với các quả họ Hoa tán hoang dại chưa định danh.

Nguồn cảnh báo an toàn ↗

Phối hợp trong tài liệu

HKBU chép một ví dụ cổ dùng Xà sàng tử, Thỏ ty tử và Ngũ vị tử với lượng bằng nhau để làm hoàn; ví dụ này không phải khuyến nghị phối thuốc hay liều dùng hiện đại. Bằng chứng tương tác và độ an toàn của hỗn hợp không đầy đủ; không tự lấy tỉ lệ trong sách cổ để sử dụng. Các ví dụ rửa ngoài cũng chứa nhiều vị khác và không phải công thức chăm sóc tại nhà.

Ghi chú nhận dạng và học tập

Ảnh cây cho thấy thân đứng, lá xẻ nhỏ và tán hoa trắng; ảnh dược liệu phóng to quả hình trứng nhỏ có gờ. Dược liệu thật không phải hạt to như thì là thương phẩm. Mùi thơm hay hình dạng quả đơn lẻ không đủ xác nhận loài; phải có mẫu cây và nhãn nguồn. Hồ sơ HKBU mô tả 15–30 tia hoa, quả 2,5–3 mm và phơi quả sau khi đập cây. Khi học ảnh, hãy nhớ bộ phận dùng là quả chín, không phải toàn cây. Khi quan sát ảnh thực vật, nhìn toàn bộ chuỗi dấu hiệu thay vì một chiếc lá: cây đứng, lá xẻ lặp lại, tán hoa kép có nhiều tia, hoa trắng và quả nhỏ. Hoa tán là đặc điểm nhận họ nhưng không xác định được loài; các cây độc trong cùng họ cũng có thể mọc ở ruộng. Ảnh AI không thể thể hiện độ rộng thực của quả vài milimét, nên hãy dùng kính lúp và mẫu chuẩn có nhãn để so sánh. Phần dùng là quả chín; thân và lá chỉ có trong ảnh nhận dạng. Quả được đập khỏi cây sau khi thu, do đó quy trình cần có khay sạch, tránh bụi và tạp quả. Hồ sơ thương mại nên ghi rõ tên Latin, ngày thu, vùng, tình trạng chín, cách làm khô và kiểm nghiệm dư lượng. Tên địa phương “xà sàng” có thể thay đổi theo vùng; nhãn không có tên Latin là chưa đủ cho việc định danh.

Sinh trưởng và sinh cảnh

HKBU ghi nhận cây mọc ở bãi cỏ sườn đồi, ruộng và ven đường; phân bố rộng ở Trung Quốc. Sinh cảnh mở, có nắng và thoát nước là bối cảnh quan sát tự nhiên, không phải chứng nhận cây ven đường an toàn để thu hái. Tránh đất bị phun thuốc, nước thải và vùng giao thông. Cần định danh chuyên môn vì nhiều cây Hoa tán độc có cụm hoa trắng và lá xẻ tương tự.

Ghi chú nhận dạng và học tập

Tự trồng và chăm sóc

Chỉ bắt đầu từ hạt giống có nhãn Cnidium monnieri và nguồn truy xuất; không lấy quả của cây hoang chưa xác định.
Chọn luống nắng, đất tơi và thoát nước; làm sạch cỏ và bảo đảm nước tưới không nhiễm bẩn.
Gieo nông theo hướng dẫn của nhà cung cấp hạt; giữ ẩm nhẹ đến mọc, tránh úng và không dùng thuốc bảo vệ thực vật không rõ nhãn.
Theo dõi lá xẻ, tán hoa trắng và quả rất nhỏ cùng người có chuyên môn; loại cây lẫn và ghi nhật ký từng lô.

Bao lâu mới thu dùng được? Tài liệu định thời điểm thu quả chín màu vàng vào hè–thu, không nêu số tháng từ gieo đến thu. Chỉ thu khi chuyên gia xác nhận đúng loài và quả đã chín; với cây trồng mới, theo dõi một vụ sinh trưởng địa phương trước khi lập lịch.

Nguồn sinh trưởng / canh tác ↗

Môi trường, mùa vụ và thu hái theo hồ sơ thực vật HKBU

HKBU ghi Cnidium monnieri cao 30–80 cm, sống ở sườn đồi, đồng cỏ, ruộng và ven đường; hoa trắng, quả nhỏ. Quả chín vàng được thu vào hè–thu, cắt cả cây, đập lấy quả, loại tạp và phơi nắng. Đây là quy trình ghi trong tài liệu thực vật, không thay cho tiêu chuẩn thu hái dược liệu hiện hành hoặc định danh tại chỗ.

Mở hồ sơ thực vật gốc ↗

TỪ CÂY / SINH CẢNH ĐẾN DƯỢC LIỆU KHÔ · QUY TRÌNH THAM KHẢO

Xác nhận đúng Cnidium monnieri tại ruộng; không dùng cây hoang hái ven đường hoặc quả bị mốc.
Theo hồ sơ HKBU, thu hè–thu khi quả chín vàng; cắt cây và đập tách quả trên bề mặt sạch, có hứng giữ lô.
Sàng bỏ lá, thân, đất và quả hư; phơi mỏng, tránh mưa, bụi, côn trùng và nhiễm chéo với cây Hoa tán khác.
Để nguội, ghi loài, lô, ngày thu, địa điểm và cách làm khô; cất kín ở nơi khô, loại bỏ nếu có mùi lạ hoặc ẩm mốc.

Các bước là tổng quan sơ chế sau thu hoạch, không phải hướng dẫn tự bào chế để uống. Nguồn quy trình ↗

Nguồn định danh ↗