Cremastra appendiculata (D. Don) Makino là tên được Kew Plants of the World Online chấp nhận, thuộc họ Lan (Orchidaceae). Đây là lan đất có giả hành mọc sát mặt đất, không phải lan bám cây. Cây thường mang một lá có cuống, phiến hẹp hình bầu dục hoặc mũi mác, gân song song và nếp gấp dọc nổi rõ. Cán hoa mọc riêng từ giả hành, thẳng đứng, mang một chùm hoa thưa; hoa nhỏ, hơi rủ, thường nâu tím nhạt và không mở rộng như hoa lan trang trí phổ biến. HKBU ghi mùa hoa khoảng tháng 5–6, quả khoảng tháng 9–12. Mô tả và lịch mùa vụ phản ánh nguồn thực vật khu vực Trung Quốc, không bảo đảm cây ở mọi nơi sẽ ra hoa cùng tháng. Kew ghi vùng bản địa từ Nepal đến Sakhalin và Đông Á ôn đới, bao gồm Trung Quốc, Nhật Bản, bán đảo Triều Tiên, Việt Nam, Lào, Myanmar, Thái Lan, Đài Loan và Himalaya phía Đông. Kew xếp cây vào nhóm địa thực vật có giả hành, chủ yếu ở sinh cảnh cận nhiệt đới.

Tên dược liệu Shan Ci Gu phức tạp hơn một tên loài. Cơ sở HKBU gắn giả hành khô của C. appendiculata với một nguồn của vị này; nguồn vật liệu dược điển ở Trung Quốc còn chấp nhận giả hành của Pleione bulbocodioides và P. yunnanensis, với tên thương mại có thể khác giữa các loài. Một mẫu khô nhỏ, hình cầu bẹt hoặc hình nón, màu vàng nâu, có vết rễ ở đáy và đầu nhọn; bên trong cứng, mặt cắt trắng vàng, dạng bột. HKBU mô tả “đai ngọc” là vài vòng hơi nhô ở phần giữa. Những dấu hiệu này giúp học hình thái nhưng không đủ để phân biệt loài hay xác thực hàng hóa nếu thiếu tiêu bản và hồ sơ nguồn gốc.

Danh sách này chọn loài vì bản dữ liệu CITES 2026.1 có một dòng thương mại cấp tên Cremastra appendiculata trong tập lọc medicine/commercial, năm 2022, mã nước xuất Trung Quốc và nhập Indonesia, mã nguồn A, Phụ lục II. Đây là dòng bảng đối chiếu của CITES, không phải chứng cứ về tất cả giao dịch, không xác nhận trọng lượng thị trường và không chứng minh hiệu quả điều trị. CITES quản lý thương mại quốc tế của mẫu vật thuộc phạm vi phụ lục; cây hoang dã không phải nguồn để tự đào. Mã A được CITES dùng cho mẫu nhân giống nhân tạo, nhưng một dòng khai báo không tự xác nhận giấy phép của một giao dịch riêng lẻ.

Các ảnh trên trang là minh họa AI: hình cây thể hiện một lá gấp nếp, cán hoa và nền rừng ẩm; hình khô thể hiện giả hành nhỏ với lát cắt sáng. Ảnh không phải tiêu bản, cũng không đại diện một lô thương mại. Nội dung phân biệt ghi chép cổ truyền, bằng chứng nghiên cứu, nhãn sản phẩm và bảo tồn. Dữ liệu cổ truyền ghi vị dược liệu “hơi độc”; không dùng ảnh, tên Shan Ci Gu hay bản ghi thương mại để tự hái, sắc hoặc uống.

HKBU ghi giả hành khô C. appendiculata là một nguồn của Shan Ci Gu. Trong chính hồ sơ đó, giả hành được mô tả ngọt, hơi cay, tính mát và “hơi độc”; công năng truyền thống được ghi theo thuật ngữ Đông y là thanh nhiệt giải độc, hóa đàm, tán kết hoặc tiêu sưng. Đây là ngôn ngữ của hệ thống y học cổ truyền, không phải cách diễn giải cơ chế sinh học hay kết luận điều trị. HKBU nêu các chỉ định lịch sử như sưng đau họng, hạch, áp-xe, mụn nhọt và sưng viêm; các tên bệnh cổ không thể tự ánh xạ thành chẩn đoán hiện đại. Không dùng nội dung này để chữa u, ung thư, nhiễm trùng, rắn cắn hoặc triệu chứng cấp cứu.

Tên Shan Ci Gu còn có thể chỉ vật liệu từ Pleione khác. HKBU phân biệt vị khô này với các tên thị trường địa phương và ghi nhiều loài có thể làm nguồn. Nếu sản phẩm không ghi Latin name, part used và nguồn trồng, không thể mặc định thành C. appendiculata. Một danh mục chính phủ Malaysia năm 2026 đưa Shan Ci Gu vào nhóm dược liệu đơn và ghi khoảng liều trong tài liệu của họ; mốc đó gắn với chuẩn và khuôn khổ của chính cơ quan, không thay lời khuyên cá nhân, không áp dụng cho chiết xuất cô đặc, và không biến loài hơi độc thành an toàn. Trang chỉ ghi nhận nguồn và giữ cảnh báo, không kê liều.

Bản ghi HKBU về vị này không cung cấp một công thức đa vị với lượng từng thành phần. Trang dưới đây có thêm một ví dụ khác loại: thông tin nhãn của một sản phẩm hỗn hợp được cấp số giấy phép tại Canada. Đó là hồ sơ sản phẩm và thành phần chiết xuất, không phải bài thuốc cổ điển hay bằng chứng rằng mọi cặp trong công thức có tác dụng điều trị.

Bằng chứng cần được đọc theo từng tầng. Kew hỗ trợ tên được chấp nhận, vùng phân bố và kiểu sinh trưởng; HKBU hỗ trợ mô tả cây, sinh cảnh, giả hành dược liệu và cách sơ chế truyền thống. Một tổng quan khoa học năm 2021 tập hợp nghiên cứu về botany, hóa thực vật và tác dụng tiền lâm sàng của C. appendiculata. Các nghiên cứu thành phần hoặc mô hình tế bào/động vật có thể giúp đặt câu hỏi nghiên cứu, nhưng không chứng minh một sản phẩm thô chữa bệnh ở người.

Các công trình gần đây về nấm cộng sinh cho thấy hạt lan này phụ thuộc vi sinh vật để nảy mầm; bài nghiên cứu năm 2025 thử nghiệm các điều kiện nhân giống cộng sinh và báo cáo tỷ lệ nảy mầm/nảy chồi thấp trong thiết lập đó. Đây là kết quả nghiên cứu vườn ươm/laboratory, không phải hướng dẫn trồng đơn giản trong chậu. Một bản tổng quan về colchicine hoặc alkaloid cũng không chứng minh rằng giả hành có thể tự dùng để điều trị gout hay ung thư. Thuốc hiện đại, liều chuẩn, độ tinh khiết và giám sát lâm sàng khác hoàn toàn bột cây.

Bản ghi CITES cho biết quốc gia báo cáo một dạng hàng “medicine”; cơ sở không đánh giá hiệu quả lâm sàng. Nhãn Canada công bố thành phần một sản phẩm cụ thể; giấy phép lưu hành không chứng minh một thành phần riêng lẻ có hiệu quả hoặc an toàn cho tất cả người dùng. Trang không diễn giải CITES, thử nghiệm nấm, hóa chất thực vật hay nhãn sản phẩm thành lời khuyên điều trị.

HKBU xếp giả hành Shan Ci Gu là “hơi độc”. Vì vậy cần đặc biệt tránh nhầm nó với các củ ăn được, không dùng mẫu đào từ rừng, không nếm giả hành, không tự phơi hoặc sắc uống. Dạng cây và phần dược liệu khô không thể định danh an toàn chỉ bằng ảnh; cùng tên Shan Ci Gu có thể có loài Pleione thay thế, và các tên địa phương còn được dùng cho những vật liệu khác trong thương mại. Nguyên liệu không rõ nhãn có nguy cơ nhầm loài, tồn dư, nấm mốc hoặc sai chế biến.

Một sản phẩm hỗn hợp của Canada trong cơ sở dữ liệu Health Canada liệt kê 12 thành phần chiết xuất, gồm C. appendiculata; mỗi thành phần ghi tỷ lệ chiết xuất 5:1 và lượng riêng trong nhãn. Cảnh báo và chỉ định của sản phẩm đó, nếu có, áp dụng cho toàn công thức và giấy phép cụ thể; không thể gán phản ứng của sản phẩm cho riêng giả hành. Người đang dùng thuốc, có bệnh nền, đang mang thai/cho con bú hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hỏi người hành nghề y tế và đọc nhãn sản phẩm được cấp phép. Không kết hợp tự ý với thuốc kê toa hoặc sản phẩm khác.

Chưa xác minh được cặp dược liệu cụ thể nào tạo độc tính mới khi phối với đúng loài C. appendiculata. Khoảng trống này không phải bảo đảm an toàn: bản thân vị thuốc được nguồn ghi hơi độc, còn tương tác sản phẩm chưa được đánh giá cho từng cá nhân. Nếu có biểu hiện bất thường sau khi uống một chế phẩm, ngừng dùng và liên hệ dịch vụ y tế; nếu nghi ăn phải mẫu cây không xác định hoặc có triệu chứng nặng, liên hệ cấp cứu/đơn vị chống độc ngay.

Không có bài thuốc cổ điển đủ nguồn và lượng từng vị gắn đúng giả hành C. appendiculata trong hồ sơ HKBU đang đối chiếu. Tuy nhiên, nhãn giấy phép sản phẩm Health Canada số 80145569 liệt kê C. appendiculata trong một hỗn hợp mang tên “Immune Health Formula”. Thành phần nhãn ghi 1,2 g chiết xuất 5:1, tương đương DHE 6 g; 11 thành phần còn lại và lượng ghi trên nhãn được liệt kê cạnh ảnh riêng trong thẻ phía dưới. DHE là “dried herb equivalent” theo cách trình bày nhãn, không phải lượng nguyên liệu người dùng nên cân để pha.

Đây là ví dụ truy xuất nguồn gốc của một công thức thương mại được cấp phép, không phải bằng chứng công dụng cụ thể, không cho phép tách một cặp đơn lẻ để suy ra lợi ích, và không phải công thức chung cho Shan Ci Gu. Các chiết xuất 5:1 trong sản phẩm không tương đương cùng số gam dược liệu khô sắc nước. Không chuyển lượng này sang công thức tự bào chế, không đổi tỷ lệ, và không dùng hình ảnh làm nguyên liệu nhận dạng. Trang chưa có nguồn xác nhận cặp nào là “độc khi kết hợp” với C. appendiculata; cảnh báo chính là độc tính nhẹ của chính vị thuốc và sự chưa rõ về tương tác ở từng người.

Dấu hiệu dễ nhận ra khi học cây sống: một lá hẹp có nếp gấp song song, cuống lá rõ, chùm hoa mọc trên cán riêng và hướng hơi rủ. Đào tạo thực vật học cần quan sát mùa hoa; cây chưa hoa có thể khó phân biệt với lan đất khác. Giả hành thường ẩn trong lớp đất mùn, không lộ như củ hành. Mẫu khô HKBU nhỏ, rắn, có đáy lõm mang sẹo rễ, đầu nhọn, bề mặt nâu vàng và một bên có rãnh dọc; mặt cắt nhạt màu. Vòng hơi nổi giữa giả hành được gọi hình tượng là “đai ngọc”.

Tên Shan Ci Gu không đủ để xác định nguồn loài. Dược liệu của vị này có thể gồm Pleione bulbocodioides hoặc P. yunnanensis trong một số tiêu chuẩn; nguồn địa phương khác còn ghi các vật liệu thay thế. Luôn tra bảng gốc và mẫu chứng khi đối chiếu. Hình AI có thể biến đổi số cánh, dạng hoa hoặc rãnh giả hành; chúng chỉ minh họa, không dùng thay chuyên gia, tiêu bản, kính lúp hoặc hồ sơ xuất xứ.